Ewa Dąbrowska, University of Sheffield >>

Jak uzus językowy kształtuje gramatykę mentalną: z badań nad produktywnością polskich schematów fleksyjnych

Językoznawcy na ogół przyjmują, że postulowane przez nich kategorie i reguły językowe odzwierciedlają kategorie i reguły gramatyk mentalnych użytkowników języka oraz że wszyscy użytkownicy danego języka posługują się mutatis mutandis tą samą gramatyką. W moim wystąpieniu przedstawię wyniki badań eksperymentalnych, które podważają oba te założenia.

36 dorosłych użytkowników języka polskiego o różnym wykształceniu poproszono o użycie pseudorzeczowników poznanych w formie mianownika w kontekstach zdaniowych wymagającym celownika. Połowa pseudorzeczowników należała do gęsto obsadzonych obszarów leksykalnych (tzn. były one podobne do wielu istniejących rzeczowników), zaś połowa do obszarów rzadko obsadzonych. Osoby badane lepiej odmieniały pseudorzeczowniki należące do obszarów gęsto obsadzonych oraz pseudorzeczowniki należące do badziej liczebnych klas. Eksperyment wykazał również znaczne różnice indywidualne w umiejętności odmiany. Różnice te były wysoko skorelowane z poziomem wykszałcenia oraz z zasobem słów. Dwa dodatkowe eksperymenty wykazały, że nawet osoby o niższym wykszałceniu prawidłowo tworzyły celownik prawdziwych rzeczowników użytych w tych samych kontekstach zdaniowych oraz że potrafiły one wybrać prawidłową formę rodzajową zaimka wskazującego określającego te same psedorzeczowniki. Dowodzi to, że ich trudności w pierwszym eksperymencie nie wynikały z braku wiedzy o kontekstach gramatycznych, w których występuje celownik, ani z trudności z określeniem rodzaju gramatycznego pseudorzeczowników, lecz z tego, że nie posiadały one w pełni produktywnych reguł tworzenia form celownika.

Wyniki te potwiedzają dwa fundamentalne twierzenia modeli językowych opartych na uzusie (Bybee 1995, 2001; Langacker 1988, 2000): wzorce o wyższej frekwencji są łatwiej generalizowane; użytkownicy języka preferują schematy niższego rzędu, dotyczące grup elementów podobnych do siebie pod wzlględem (morfo)fonologicznym. Zaobserwowane różnice indiwidualne wynikają z różnic w doświadczeniu językowym, co jest również w pełni zgodne z założeniami modeli opartych na uzusie.

Bybee, Joan. 1995. "Regular morphology and the lexicon". Language and Cognitive Processes 10, 425-55.
------ (2001). Phonology and Language Use. Cambridge: Cambridge University Press.
Langacker, Ronald W. (1988) "A usage-based model". W: Brygida Rudzka-Ostyn (red.), Topics in Cognitive Linguistics. Amsterdam: John Benjamins. 127-61.
------  (2000) "A dynamic usage-based model". W: Michael Barlow i Suzanne Kemmer red.), Usage-Based Models of Language. Stanford, CA: CSLI Publications. 1-63. Polskie tłumaczenie: (2003) "Model dynamiczny oparty na uzusie językowym". W: Ewa Dąbrowska i Wojciech Kubiński (red.) Akwizycja języka w świetle językoznawstwa kognitywnego.  Kraków: TAiWPN Universitas. 30-117.