dr Grzegorz Godlewski, Uniwersytet Warszawski >>

Język poza słownikiem i gramatyką: ujęcie antropologiczne

W perspektywie antropologii kultury nie da się zrozumieć człowieka bez uwzględnienia jego językowości, ale oznacza to zarazem, że niepodobna pojąć języka jako zjawiska kulturowego w oderwaniu od człowieka nim się posługującego. Postrzegając kulturę podstawowo w kategoriach ludzkiego doświadczenia, trzeba uznać, że właściwym sposobem istnienia języka w kulturze nie są formy systemowe, lecz jego użycia, zawsze osadzone w konkretnym kontekście komunikacyjnym i kulturowym. Użycia te, rzadko sprowadzające się do konstruowania i przekazywania znaczeń, składają się na rozległy repertuar "sposobów posługiwania się słowem", będących najczęściej różnymi sposobami działania. Czynnikiem utrudniającym dotarcie do właściwego życia języka jest występujące w naszej kulturze "nachylenie piśmienne", skłaniające do "tekstowego" postrzegania zjawisk językowych. Źródła alternatywnego podejścia, pozwalającego przezwyciężyć to nachylenie, znaleźć można w wypracowanej przez Bronisława Malinowskiego "etnograficznej teorii języka" oraz w terapii języka prowadzonej przez Ludwiga Wittgensteina. Wyznacznikiem antropologicznych badań języka jest również rozpoznanie zróżnicowanych możliwości stwarzanych przez kolejne media słowa: od słowa żywego, przez pismo i druk, po słowo cyfrowe. W żadnym jednak ze swoich medialnych upostaciowań słowo nie odrywa się od człowieka, lecz urzeczywistnia się w postaci różnego rodzaju praktyk kulturowych, słownych i przez słowo zapośredniczonych. Ich repertuar pozostaje otwarty, tak jak otwarte pozostaje samo słowo, gotowe do podejmowania nowych zadań, dotyczących nie tylko znaczenia, ale również działania, przekształcania świata i sposobów istnienia w nim człowieka.