dr Ewa Haman, Uniwersytet Warszawski >>

Wielki powrót słowa. Nowe badania nad rozwojem słownika

Początki współczesnych badań nad rozwojem języka naznaczone zostały słynną (i druzgocącą) recenzją z książki Skinnera Verbal Behaviour opublikowaną przez Chomskiego w 1959 r. Przez długie lata badania te, nawet jeśli nie były wprost pomyślane jako weryfikacja hipotezy o wrodzoności języka, koncentrowały się na przyswajaniu reguł gramatycznych (np. gramatyka osiowa, Braine, 1963).  Przyswajanie słów wydawało się być kwestią drugorzędną - istotną o tyle, o ile słowa konieczne są do tworzenia konstrukcji gramatycznych. Jeszcze w 1994 r. Gleitman i Landau w książce "The acquisition of the lexicon" określały dotychczasowe badania nad rozwojem słownika jako 'gorsze dziecko' psycholingwistyki rozwojowej.
Jednak ostatnia dekada XX wieku oraz pierwsze lata wieku XXI przyniosły nowe wyniki jednoznacznie wskazujące na to, że problem przyswajania słów jest niezwykle złożonym procesem, istotnie związanym zarówno z rozwojem percepcji, rozwojem pojęciowym, jak i innymi aspektami rozwoju języka, w szczególności z rozwojem gramatyki.
Badania nad wczesną percepcją dźwięków mowy pozwoliły na wyjaśnienie jakie czynniki wpływają na umiejętność wyodrębniania słów w strumieniu mowy już w niemowlęctwie (Jusczyk, 1999) oraz jakie mechanizmy umożliwiają niemowlętom różnicowanie słów (np. funkcyjnych vs znaczących) w języku ojczystym (Shi, Werker & Cutler, 2006).
Sama kwestia możliwości przypisywania słowu znaczenia okazała się skomplikowanym problemem (por. Markman, 1989; Bloom, 2001). To, jakich zasad (ściśle językowych lub ogólno poznawczych) dzieci używają, by połączyć ciąg głosek z odpowiadającym mu znaczeniem stało się przedmiotem wielu badań eksperymentalnych. Szybkie przypisywanie znaczenia (fast mapping), do którego wystarcza kilkukrotne zetknięcie się ze słowem, to jeden z mechanizmów odkrytych w tych badaniach (Carey, 1978). Droga jaką dziecko przebywa dochodząc do pełnego znaczenia słowa - bliskiego temu, jakie przypisują słowu dorośli użytkownicy języka, jest jednak dość długa i ostatnio określana mianem slow mapping (Capone & McGregor, 2005; Horst & Samuelson, 2008).
To ile słów zna dziecko i jak jest 'skomponowany' jego słownik wydaje się mieć istotne znaczenie zarówno dla początków rozwoju gramatyki (hipoteza masy krytycznej, Marchman & Bates, 1994; hipoteza zakotwiczenia leksykalnego, Dionne i in., 2003), jak i dla dalszego rozwoju różnych sprawności językowych (np. umiejętności czytania, Snow, Griffin  & Burns, 2005; produktywnego użycia reguł słowotwórczych, Aitchison, 2001). Jest także związane z przebiegiem rozwoju poznawczego (Gopnik, Choi, Baumberger, 1996).
Długa dominacja języka angielskiego w badaniach psycholingwistycznych stopniowo ustępuje: szereg nowych badań międzyjęzykowych wskazuje zarówno na podobieństwa, jak i różnice w przyswajaniu słownika w różnych językach. Badania te stwarzają możliwość wnioskowania o uniwersaliach w rozwoju leksykalnym (np. Caselli i in., 1995, 1999; Bornstein i in, 2004).
Przegląd nowych badań nad rozwojem słownika będzie także uwzględniał badania nad językiem polskim. Przedstawione zostaną dostępne narzędzia do badania rozwoju słownika (IRMiK, Smoczyńska, 1999; POTRS, Haman & Fronczyk, 2008) oraz wskazana specyfika języka polskiego, która może stanowić istotny przyczynek do ciągle niedocenianej roli słowotwórstwa w rozwoju słownika (por. Clark, 1993).