Patrzšc na współczesny obraz naszego gatunku niewštpliwie można dojœć do wniosku, że umiejętnoœć złożonej mowy (odróżnienie mowy od szerzej pojętego języka) odróżnia nas od wszystkich innych zwierzšt i stanowi jednš z charakterystycznych jego cech. Obraz ten komplikuje się jednak gdy cofamy się w przeszłoœć, powstajš pytania kiedy nasi przodkowie zaczęli posługiwać się mowš oraz co jest najburzliwiej dyskutowane czy posługiwał się niš pokrewny nam neandertalczyk. Teoretyczne rozważania nad umiejętnoœciš mowy u neandertalczyka bazujš na wynikach badań archeologii, antropologii fizycznej, genetyki i innych dziedzin. Argumenty płynšce z osišgnięć wszystkich dziedzin nauki muszš być jednak zgodne z podstawowš wiedzš na temat mechanizmów ewolucyjnych aby mogły prowadzić do słusznych wniosków. Jednym z najważniejszych poruszanych w dyskusji zagadnień jest zdolnoœć do myœlenia abstrakcyjnego u neandertalczyka i innych hominidów. Wydaje się ona być niezbędna by posługiwać się mowš, jako że "słowo" jest naprawdę abstrakcyjnym symbolem o umownie przypisanym znaczeniu, nieraz również abstrakcyjnym. O możliwoœciach umysłowych kopalnych hominidów próbuje się wnioskować m.in. na podstawie zapisu archeologicznego. Przejawem myœlenia abstrakcyjnego niewštpliwie jest wytwarzanie sztuki, zwraca się często jednak uwagę na jej prawie zupełny brak u neandertalczyka i innych hominidów poza H.sapiens. Trzeba jednak zwrócić uwagę na zjawisko egzaptacji ewolucyjnych polegajšcym na innowacyjnym wykorzystaniu narzšdu wykształconego wczeœniej w innym celu. Najpierw np. musiał powstać mózg potencjalnie zdolny do posługiwania się mowš, a dopiero po jakimœ czasie przypadkowo taka możliwoœć mogła zostać wykorzystana. Przykładowo nikt nie wštpi w umiejętnoœci umysłowe (w tym językowe) H.sapiens, lecz dopiero po stu kilkudziesięciu tysišcach lat swojej historii zaczšł tworzyć sztukę. Warto tu zwrócić uwagę na zadziwiajšce dokonania kulturowe ostatnich neandertalczyków z póŸnego paleolitu, nieobecnych wczeœniej u tego samego gatunku. Natomiast w obrębie jednego gatunku np. zaawansowanie techniczne zależy gł. od uwarunkowań kulturowych, a nie możliwoœci umysłowych samych w sobie. Za tym, że neandertalczyk posługiwał się mowš œwiadczy obserwowana w zapisie archeologicznym wymiana kulturowa pomiędzy H.sapiens i H.neanderthalensis, która powinna zachodzić również na tle językowym. Badania anatomiczne jak np. rekonstrukcje budowy i położenia krtani lub budowy mózgu oraz badania genetyczne nie dostarczyły dotšd jednoznacznej odpowiedzi na temat możliwoœci mowy u neandertalczyka. Wydaje się iż przynajmniej niektóre geny zwišzane z umiejętnoœciš mowy u H.sapiens miały u niego takš samš postać. Tutaj z kolei badania œwiadczšce za potencjalnš zdolnoœciš mowy nie stanowiš dowodu jej faktycznego wykorzystywania. Dowodzić tego mogš jedynie możliwoœci pojawienia się mowy przy sprzyjajšcych uwarunkowaniach kulturowych. Podsumowujšc przy analizie możliwych do zaobserwowania w zapisie kopalnym cech zwišzanych z umiejętnoœciš mowy należy uwzględnić ich pierwotnš funkcję, a nie jedynie póŸniejsze wykorzystanie u współczesnego człowieka. Znajomoœć praw rzšdzšcych ewolucjš jest niezbędna by odtworzyć właœciwš kolej rzeczy. Nowo powstała innowacyjna możliwoœć wykorzystania danego narzšdu nie musi w praktyce zadziałać od razu lub zadziałać w ogóle, ewolucja bowiem nie jest kierunkowa ani celowa. Ani dane anatomiczne ani genetyczne nie mogš dowodzić posługiwania się mowš lecz dysponujšc najpierw informacjami z zakresu funkcjonowania gatunków kopalnych możemy dopiero już dzięki danym kulturowym wnioskować o pojawieniu się u nich mowy.