| Streszczenie: |
Zgodnie z teorią metafor zaproponowaną przez Lakoffa i Johnsona, ludzie myślą (i mówią) o pewnych pojęciach, które są abstrakcyjne, złożone lub trudne do zrozumienia, w kategoriach pojęć prostszych, bliższych codziennemu doświadczeniu (ruchomych lub przestrzennych). Celem moich dociekań jest zbadanie, jakich metafor pojęciowych używają użytkownicy polszczyzny współczesnej do mówienia o PAMIĘCI - pojęciu odsyłającym do jednej z podstawowych zdolności ludzkich, a równocześnie niejednoznacznym i niełatwym do zdefiniowania.
Z bogatego pola leksykalnego dotyczącego PAMIĘCI na obiekt badań wybrano rzeczownik pamięć i wyrazy, z którymi się on łączy. Rzeczownik jest niejako reprezentantem trzech głównych faz pamięciowych: w znaczeniu rzeczownika kryje się zarówno zapamiętywanie i przechowywanie, jak i wydobywanie. Badania oparto na wyimku tekstów obrazujących współczesną polszczyznę potoczną - źródło stanowił korpus tekstów Wydawnictwa PWN.
Okazuje się, że użytkownicy polszczyzny stosują kilka ogólnych, podstawowych schematów wyobrażeniowych do mówienia (i myślenia) o PAMIĘCI. Schematy te to m. in. POJEMNIK (pamięć przedstawiana jest jako ograniczona przestrzeń o ścianach i dnie, do której można coś włożyć i z której można coś wyjąć), PRZESTRZEŃ (pamięć jako miejsce ograniczone, ale nie zamknięte jak pojemnik), RZECZ (pamięć jako coś, czym można manipulować), SUBSTANCJA (coś, co można odkształcać, poddawać obróbce), ISTOTA ŻYWA (pamięć ujmowana jako agens).
Schematy te w poszczególnych użyciach mogą ulegać uszczegółowieniu w różnych kierunkach, uwypuklając wybrane aspekty pamięci. I tak na przykład metafora PAMIĘĆ TO POJEMNIK może być uszczegółowiana do metafory PAMIĘĆ TO MAGAZYN, SCHOWEK (zwroty: chować coś w pamięci, przechowywać w pamięci, odkładać coś w pamięci, gromadzić w pamięci), PAMIĘĆ TO KOPALNIA (wydobywać coś z pamięci, sięgać do najgłębszych pokładów pamięci, odnajdywać w pamięci, grzebać w najgłębszych warstwach pamięci, eksploatować pamięć), PAMIĘĆ TO ZBIORNIK WODNY (głębiny pamięci, coś wynurza się z pamięci, opada na dno pamięci, ktoś wyławia coś z pamięci).
Inne metafory szczegółowe służące do rozumienia pamięci opierają się na takich pojęciach, jak LABIRYNT (ktoś wędruje meandrami pamięci, odkrywa zakamarki pamięci, penetruje zaułki pamięci), RZECZ CENNA (stracić pamięć, odzyskać pamięć), NOTATNIK, KSIĘGA (zapisać coś w pamięci, zanotować w pamięci, księga pamięci), SUBSTANCJA TWARDA (wbijać sobie coś w pamięć, wyryć coś w pamięci, coś utkwiło w pamięci) lub MIĘKKA (coś odbija się w pamięci, odciska ślad w pamięci) czy OSOBA (pamięć drwi z kogoś, pamięć nie pozwala czegoś zrobić, pamięć kogoś zwodzi, pamięć oszukuje, a z drugiej strony pamięć podpowiada, podsuwa komuś coś).
Zasygnalizowane obrazowanie uwidacznia się w naiwnym obrazie świata wypływającym z języka codziennego, jednak wiele z wymienionych metafor odnaleźć można także w naukowym przedstawieniu zjawiska (por. magazynowe modele pamięci, ślad pamięciowy, kody pamięci). Przegląd metafor służących użytkownikom polszczyzny do mówienia o pamięci warto zakończyć refleksją na temat powodów stosowania poszczególnych domen jako źródeł obrazowania zjawisk związanych z pamięcią, a także funkcji, jakie wskazane metafory pełnią w procesie porozumiewania się. |
